عبد الرحمن جامى
7
مرقع نى نامه جامى ( فارسى )
ميرزا مهدى خان مانند بيشتر رجال و تربيتيافتگان قديم مردى فرزانه و صاحب ذوق و هنرشناس بود . دست و دل با كتاب داشت و به حفظ آثار و ميراثهاى فرهنگى اهتمام مىنمود . از قديمترين اسنادى كه در مورد حفظ ميراثهاى تاريخى و فرهنگى ايران ديدهام نامهاى است از ميرزا مهدى خان به حاكم بحرين در جلوگيرى از حفّاريهاى فرنگيان كه به قصد دستبرد به آثار ملّى و باستانى در بحرين به كاوش پرداخته بودند . 20 ميرزا مهدى خان كتابخانهاى از نسخههاى نفيس و قطعات ممتاز خطّ و نقّاشى فراهم آورده بود و به روش معمول در كتابخانههاى سركارى ، خوشنويسان و كتابآرايان و صحّافان زبده و شهره به كتابگرى براى خزانهء كتب او اشتغال داشتند و برخى از نفيسترين نسخههاى خطّى فارسى كه در زمرهء شاهكارهاى هنر كتابآرايى است مانند نىنامه ، نسخهء اختصاصى جهانگشاى نادرى و مرقّع ميرزا مهدى خان كه اينك در جهان به نام مرقّع سن پيترزبورگ تبليغ و شناسانده شده است ، به سفارش ميرزا مهدى خان و براى كتابخانهء او ترتيب يافته بوده است . اين جنبهء مهم از ذوق و ظرافت طبع و هنردوستى ميرزا مهدى خان را ، كه ارزشى و الا به شخصيّت او مىبخشد ، شيوهء متكلّف او در نگارش و انشاء كه با معيارهاى امروزينه مثال و نمونهء بارز نثر مصنوع و خالى از لطف و ذوق در زبان فارسى شناخته شده پوشيده مىدارد و با ملازمهاى كه معمولا ميان ذوقيّات گوناگون اشخاص برقرار مىگردد ، تصوّر هرگونه ذوق و ظرافتى را در وجود اين نويسندهء صنعتپرداز تكلّفگرا نفى مىكند . ولى در واقع سبك مصنوع و متكلّف ميرزا مهدى خان در نگارش ، به ويژه در منشآت و درّه ، صرفنظر از مبالغههايى كه از روى عادت يا غفلت دربارهء نابهنجارى آن مىشود ، نزد اهل ادب و سخنشناسان بزرگ همعصر او و بعد از او ادامهء سبك وصّاف و طرز شاخص و معيار نثرنويسى و نويسندگى اديبانه و انشاء ديوانى در زبان و ادب فارسى به شمار مىآمده 21 و دبيران و منشيانى در تعهّد وقايعنگارى و مجلسنويسى كارآمد و صاحب سخن به شمار مىآمدند كه بتوانند از عهدهء سخنپردازى به سبك ميرزا مهدى خان بهتر برآيند . 22 مرحوم حبيب اللّه نوبخت كه چندى رياست كتابخانهء سلطنتى را بر عهده داشته تعليقهاى را از ميرزا مهدى خان نقل كرده كه به سمت كتابدارى خود در زمان شاه سلطان حسين صفوى اشاره مىكند . از يادداشت مرآة الممالك رئيس بيوتات سلطنتى در اواخر دورهء قاجار كه در دستك كتابخانه ، معروف به دفتر مرآة الممالك ، دربارهء نسخهء نفيس جهانگيرنامه نوشته برمىآيد كه در زمان نادر شاه كتابخانهء سلطنتى در ابواب جمعى ميرزا مهدى خان منشى الممالك بوده و بر اثر گم شدن نسخهء جهانگيرنامه ميرزا مهدى خان به فرمان نادر